Ik denk bovendien dat niemand ooit de volle waarheid over deze tragedie op schrift zal stellen: noch de professoren uit Kigali en Europa noch de intellectuelen en politici. Elke verklaring zal aan de ene of de andere kant tekortschieten als een gammele tafel. Een genocide is geen slecht struikgewas dat opschiet uit twee of drie wortels, maar uit een geheel van samengeklitte wortels die onder de grond beschimmeld zijn zonder dat iemand het merkte.

Het citaat is afkomstig van Claudine Kayitesi, een overlevende van de Rwandese genocide. Het lijkt op het eerste zicht merkwaardig dat een educatief project over de Holocaust start met een citaat afkomstig uit een heel ander tijdperk en tevens ook een heel ander conflict. Immers, ging het hier niet over de moord op 11 miljoen onschuldige slachtoffers door het nazi-bewind en zijn collaborateurs? Of men kan zich afvragen of het wel gepast is net hier een citaat te gebruiken van ‘ander’ menselijk leed.

Neen, het bovenstaande citaat is geen vergissing, maar een weloverwogen keuze. Het heeft ondermeer te maken met één van de kernboodschappen die we met dit project willen meegeven. Namelijk, genocidaal geweld is iets van alle tijden en alle plaatsen. De vorige eeuw leverde helaas in overvloed voldoende bewijzen hiervan. Denk maar aan Zuidwest-Afrika (Namibië), Armenië, nazi-Duitsland, Cambodja, ex-Joegoslavië of Rwanda om niet de minste te noemen. En zelfs het nieuwe millennium had verduiveld snel zijn eigen genocidale primeur in Darfur (Sudan).

Ondermeer daarom mag het project Holocaust.be niet ‘die geschiedenisles’ worden die eindigt in een dit-nooit-meer-verhaal. Alsof er in het aanschouwen van de gruwel uit het verleden een preventieve kracht op zich schuilt. Integendeel, we zien dat het veelvuldig en bovenal moreel-emotioneel gebruik van gruwelijke verhalen en beelden eerder een ‘Holocaust-fatigue’ of verzadigingseffect teweeg brengt.

De kern van onze boodschap is echter dat een genocide een ‘menselijke’ gebeurtenis is. Een gewelddadig ontmoeten waarbij mensen het geweld uitvoeren, het moeten ondergaan en het in de zijlijn aanschouwen (daders, slachtoffers en omstanders). De focus van zo’n project moet dan ook liggen op wat deze mensen gedreven heeft om bepaald gedrag wel of juist niet te stellen en te reflecteren wat daar dan de gevolgen van waren. Het start- en eindpunt zijn hier vaak hetzelfde, namelijk ‘die andere’. Hij die er anders uitziet, anders spreekt, zich anders gedraagt e.d.m. De diversiteit van ons menselijk kleurenpallet is onnoemelijk breed, maar soms blijkt het heel moeilijk om het grijze potlood te vinden tussen de zwarte en witte.

Claudine K. haar woorden snijden in hun betekenis. Naast de vraag of we het hoegenaamd ooit volledig kunnen bevatten, roept ze op om het niet te eenvoudig of zwart-wit te aanschouwen. Zo groeit een boom in de hoogte naar het licht toe. Maar ook groeit die zelfde boom onder het onmiddellijk zichtbare, waar zijn wortels steeds dieper hun weg zoeken en soms verstrengeld geraken in een kluwen. Ik hoop dat Holocaust.be dit kluwen een beetje kan ontwarren zodat mensen in diversiteit eerder een uitdaging zien dan een bedreiging.

Christophe Busch

Coördinator CHGE vzw